De irrigatielandschappen van de Oberwalliser Sonnenberge (Naters, Ausserberg, Eggerberg, Baltschieder) zijn unieke cultuurlandschappen die door de eeuwen heen zijn ontstaan dankzij de traditionele irrigatie en teelt. Dit waardevolle culturele erfgoed wordt nu in 2020 door de Zwitserse Stichting voor Landschapsbescherming bekroond.

Franziska Schmid is een gediplomeerde parttime boerin en fysiotherapeut in opleiding. Geleidelijk aan neemt ze de biologische boerderij van haar vader Martin over. Met hart en ziel telen ze in Naters de voor Wallis typische zwarthalsgeiten en zwartneusschapen.

Om in Wallis te kunnen boeren, moet het kostbare water uit de besneeuwde bergen naar de neerslagarme hellingen boven het Rhônedal worden geleid. Daarom hebben de inwoners van Wallis spectaculaire waterleidingen gebouwd, de zogenaamde “Wasserleiten” of “Suonen”. In totaal vier suonen leveren het water voor de irrigatie van de 20 hectare grond van Franziska en Martin Schmid. Ze heten “Oberschta”, “Obere Flüöjeri”, “Stockeri” en “Haslerwasser” en worden gevoed door de Gredetsch- en Chelchbach, twee beken die van de Gredetsch- en Unnerbächgletsjer af komen. Zo stroomt het kostbare water van de gletsjer naar het dal. 

Als je de waterkanalen en de indrukwekkende landschappen zelf wilt ontdekken, kun je er gewoon langs lopen. In Wallis zijn er tal van suonenwandelroutes om uit te kiezen. Er is bijvoorbeeld een spectaculaire maar uitdagende berg- en suonenwandeling naar het Baltschiedertal en terug naar Ausserberg. 

Rondwandeling in het Baltschiedertal

Van half mei tot eind september vloeit er veel water door de “Obere Flüöjeri” en “Stockeri” suonen. Om ervoor te zorgen dat het water in de 1,2 en 2,6 kilometer lange suonen ongehinderd kan stromen, vindt er in het voorjaar een grote schoonmaakactie plaats – de zogenaamde “Schortag”. Iedereen die van het water gebruik maakt, helpt mee. Bij de “Oberen Flüöjeri” zijn er 10 ploegen bezig en bij de “Stockeri” zijn het er 20. Samen verwijderen ze zand, stenen en takken die zich in de loop van de winter in de suonen hebben opgehoopt en repareren ze de suonen waar nodig. 

Na de voorjaarsschoonmaak wordt er tot in de herfst dag en nacht geïrrigeerd. Wie er wanneer en hoe lang recht heeft op het water is altijd al schriftelijk vastgelegd. “Als het warm is, hebben we veel water nodig en maken we optimaal gebruik van onze wateruren. Dan kan het gebeuren dat we om 15.00 uur beginnen met irrigeren.” Het aantal wateruren is afhankelijk van de grootte van de percelen. Na een bepaald aantal dagen, of wanneer alle weiden die aan een suone liggen geïrrigeerd zijn, begint het proces opnieuw. Dat noemen ze “Wasserkehr”. Bij de “Stockeri” zijn het precies 14 dagen. “Ik moet de dagen en tijden goed in mijn agenda noteren, zodat ik geen waardevolle wateruren vergeet”, legt Franziska Schmid uit. Afhankelijk van de suone kost het water meer of minder geld. Vijf frank per wateruur per jaar is het bedrag bij de Stockeri. 

Op het juiste moment stuwt Franziska het water van de suone met de waterplaat en daarna opent ze de schuif, zodat het kostbare water in fijn vertakte greppels naar de weiden kan stromen. Franziska helpt een handje mee met de waterbijl en regelt zo de stroming van het water. “Ik probeer het water in banen te leiden, maar soms vloeit het gewoon waar het wil”, zegt Franziska met een glimlach: “Een keer liet ik te veel water binnen en toen stond de tuin van mijn buurman per ongeluk onder water... Maar inmiddels lukt het irrigeren heel goed.”

Boeren alleen al is zwaar werk. Daarbovenop komt nog het traditioneel irrigeren. “Het is echt heel zwaar, maar het is noodzakelijk. Het water moet naar onze steile hellingen worden geleid. Anders kunnen we ons land niet cultiveren. Het zou allemaal opdrogen en dat zou erg jammer zijn, want ik hou van mijn thuis," legt Franziska uit. Ze heeft er duidelijk voor gekozen om de kunst van het traditionele irrigeren voort te zetten, hoewel het fysiek en qua tijdsinvestering veel intensiever is dan de gemakkelijkere, moderne sproeimethode. En het feit dat dit mogelijk is heeft Franziska aan haar vader te danken. Hij leerde haar het vak. De kennis wordt al sinds jaar en dag van generatie op generatie mondeling overgedragen. “Alleen dankzij de hulp van mijn vader kan ik deze kostbare traditie voortzetten." 

... brengen het kostbare irrigatiewater naar de bergdorpen,
... laten de landschappen gedijen en vergroten de diversiteit aan soorten,
... brengen waardevolle mineralen naar de weiden,
... vullen waterreservoirs en dienen de brandbeveiliging,
... brengen het water op een ordelijke manier naar het dal en beschermen tegen overstromingen,
... irrigeren het bergwoud en stabiliseren de hellingen,
... zijn getuigen van de cultuurgeschiedenis en een waardevol cultureel erfgoed
... en vormen voor bezoekers een aantrekkelijke wandel- en landschapsbelevenis

Mooi dat er boeren zijn zoals Franziska en Martin Schmid die hun berghellingen en weiden nog steeds traditioneel irrigeren. Want alleen dankzij hen bestaan er zulke uiteenlopende en voor mens en natuur belangrijke cultuurlandschappen. Het is de bedoeling dat de nog bestaande traditionele irrigatiesystemen van Europa opgenomen worden in de lijst van immaterieel erfgoed van de UNESCO. Daar wordt aan gewerkt door een groot aantal lokale, nationale en internationale actoren.