Herfst in Ticino

Rugzak om en reis per trein van Zurich HB naar Maroggia: dorp aan het Meer van Lugano. Wandel tien minuten naar Camping Monte Generoso aan de oevers van het meer en check-in. Bestel koffie aan de bar en neem even de tijd voor het geweldige uitzicht: bootjes varen voorbij op het groene water, de bossen op de bergen aan de overkant verkleuren al geel en oranje. Neem dan de bus of boot (of wandel een uurtje) naar het plaatsje Capolago in de zuidpunt van het meer én aan de voet van de Monte Generoso (1701m). Bekijk dit leuke plaatsje met pastelkleurige huizen en lunch in Grotto Eguaglianza. Een grotto is een traditioneel restaurant, typisch voor Ticino. Oorspronkelijk waren ze in de rotsen gebouwd, dat is Grotto Eguaglianza niet, wél is er veel ruwsteen en zijn de tafels basic gedekt. Het restaurant kreeg maar liefst 14 punten in de Gault Millau-gids, op de kaart staan dan ook verrukkelijke gerechten en er is een verrassingsmenu van de chef.

Bezoek hierna een van de vele wijngaarden in de Mendrisiotto wijnstreek. Gebruik je Ticino Ticket, dan krijg je korting op rondleidingen bij wijnhuizen en soms meer voordelen (het ticket krijg je bij een overnachting in bijna alle hotels, hostels en campings in Ticino, onder meer al het openbaar vervoer is dan gratis gedurende je verblijf). Het lijkt wel alsof je in Toscane bent beland, met rijen manshoge wijnstokken tegen de hellingen. Wandel rond - er zijn educatieve routes en er wordt geplukt nu- en proef beroemde wijnen in de kelders aan de voet van de Monte Generoso.

Als de herfstzon laag en goudgeel over de wijngaarden schijnt is het tijd om terug naar de camping te gaan. Bestel iets bij het Pizza & Grill buffet (open op vrijdag- en zaterdagavond), in 2024 werd dit uitgeroepen tot ‘De camping met het beste restaurant’. Geniet nog even van de stilte rond het meer, of misschien wil je een avondduik nemen, voordat je in bed van de gehuurde stacaravan stapt.

Neem je bagage mee en check uit, vandaag staat de berg Monte Generoso op het programma. Wandel kort naar station Maroggia–Melano en neem de trein naar Capolago–Riva San Vitale. Dat plaatsje ken je van gisteren, nu stap je bij aankomst meteen over in de historische, blauw-rode tandradbaan tot eindpunt Monte Generoso Vetta (1.704m). Op de top tref je geen traditioneel chaletrestaurant, maar een modern bouwwerk op een smalle bergkam van de beroemde architect Mario Botta. In deze ‘Fiore di pietra’ (Stenen Bloem) zijn onder meer restaurants gevestigd, op het terras is er fantastisch uitzicht. Heerlijk om hier de warme herfstwind te voelen en de machtige bergen te aanschouwen. Je kunt lunchen in restaurant Fiore di Pietra of in zelfbedieningsrestaurant Generoso, of stap in de bergtrein en ga weer één halte naar beneden (naar Bellavista). In het idyllische bergrestaurant Bella Vista, een oud stationsgebouw, eet je traditioneel. De houtkachel brandt, op je bord liggen de lekkerste bergkazen en gedroogde ham.

Kies dan voor de hike naar berghut Alpe di Caviano en volg de slingerende weg omhoog. Je loopt hier door een uniek, idyllisch UNESCO landschap met her en der ruwstenen huizen en boerenschuren, groene weiden en bossen. Je komt langs meerdere nevères: ronde, stenen bouwwerkjes, voorloper van de koelkast. Alpenboeren gebruikten deze om sneeuw en ijs onder de grond op te slaan; melk bleef zo vers, zodat kaas en boter konden worden gemaakt. Stop bij de kleine roze kapel Cascina d’Armirone voor het uitzicht op de vallei van Medrisio met wijngaarden en oude boerenhuizen.

Tip: drink bij aankomst bij Alpe di Caviano eerst een aperitief in het ernaast gelegen Casello del latte – een historisch witgekalkt melkhuisje uit 1874 dat vroeger ook diende om melk koel te houden. Kom bij van de wandeling, dineer en overnacht in de gemoderniseerde berghut Alpe di Caviano. Alles is puur, eenvoudig en smaakvol hier. Op de houten slaapzolder staan meerdere bedden voor groepen, ook zijn er aparte kamers.

Start met sunrise yoga, een alpenontbijtje en fantastische uitzicht. Eigenlijk wil je Alpe di Caviano niet verlaten, maar het dorp Scudellate (904 m) wacht, dus hopsa! in de benen. Scudellate is een traditioneel dorp tegen een steile helling, vlakbij de Italiaanse grens (je bevindt je nog steeds in de bergen tussen het Comomeer en het Meer van Lugano). Vanaf hier kijk je op de Muggio-vallei dat door de Stichting Landschapsbeheer Zwitserland in 2014 werd verkozen tot ‘het mooiste landschap van Zwitserland.’ En dat begrijp je meteen. Het glooiende landschap - dat nu herfstkleuren krijgt - is zo idyllisch dat het bijna onwerkelijk is. Het authentieke leven staat hier nog centraal. Er wordt kastanje- en polentameel gemaakt, er zijn terrasgewijze akkers, koeien en schapen leveren melk voor zuivelproducten.

In de picknick die je bij Osteria Manciana haalt, zitten dan ook uitsluitend pure, lokale producten. Zoek een mooie plek en verken daarna het stille dorp. Bekijk de roccolo di Scudellate (stenen uitkijktoren waarin vroeger vogels werden gevangen) en loop over de houten brug naar Italië, naar het gehucht Erbonne. Neem de bus vanuit Scudellate naar het Parco delle Gole della Breggia in de lagere Muggio-vallei. De wandeling van ongeveer 1,5 kilometer daar gaat door een kloof, uitgeslepen door de Breggia rivier. Eigenlijk reis je miljoenen jaar terug in de tijd en dat zie je aan de steile, gelaagde rotspartijen. Het heldergroene water en de watervallen zijn wondermooi.

Neem de bus terug en schuif in Scudellate bij Osteria Manciana dit keer aan voor het diner. Leuke plek, dit traditionele dorpsrestaurant. Overnacht in La Casa dei Gelsi Panorama Lodge verderop. Een plaatje, gevestigd in een huis uit 1890. Je ruikt verse bloemen, via raampjes in de dikke stenen muren zie je weer die mooie Muggio-vallei. Drink op het terras nog een slaapmutsje terwijl je het geklingel hoort van de schapen op de helling.

Word wakker met de herfstzon die over hellingen vol herfstkleuren schijnt. Is Ticino het mooist in dit seizoen? Waarschijnlijk wel. Neem na het ontbijt de bus naar Cabbio voor het Museo etnografico della Valle di Muggio (MEVM). Daar leer je alles over de geschiedenis en tradities van dit mooie gebied, en dat wil je intussen graag. Bekijk ook de traditionele schuur, een Graa, waar vroeger de tamme kastanjes (marroni) werden verzameld en gedroogd. Eeuwenlang waren marroni voedsel voor het bergvolk; ‘broodbomen’ werden de kastanjebomen genoemd. Een half uurtje wandelen naar beneden staat de historische Mulino di Bruzella aan de zachtstromende Breggia rivier. Molenaar Irene legt uit hoe op traditionele wijze maïs wordt gemalen tot polentameel.

Wandel verder bergafwaarts naar het middeleeuwse dorp Casima, met omhooglopende keienstraatjes en huizen met luiken en gietijzeren balkons. In het restaurant van Cà Nani Small Boutique Hotel kun je lekker lunchen, en check meteen in want hier logeer je vannacht. Eet goed, vanmiddag staat er een flinke (begeleide) fiets- en wijntocht op het programma: Bike'n'Wine Mendrisiotto – niet moeilijk wel vijf uur. Neem de bus naar het startpunt in Balerna, in het dal, of maak gebruik van de transfermogelijkheden van het hotel per elektrische auto. Fietsen tussen de aaneengesloten Mendrisiotto wijngaarden geeft een heerlijk herfstgevoel, ook bezoek je lokale wijnhuizen en proef je de wijnen.

Neem na afloop de bus naar de wijk Mendrisio Cantine: een historisch complex van wijnkelders dat in de rotsen is uitgehouwen en waar je tegenwoordig kunt eten. Geniet van een welverdiende, lokale maaltijd en ga terug naar Casima, hogerop, voor een overnachting in het sfeervolle Cà Nani.

Neem na het ontbijt de bus naar Meride, een historisch dorp op de flank van Monte San Giorgio. Dit gebied is beroemd om de bijzondere fossielen, in Meride staat daarom het fossielenmuseum – een prachtig palazzo, verbouwd door architect Mario Botta. Op vier verdiepingen zie je indrukwekkende fossielen uit het Trias (252 tot 201 miljoen jaar geleden); afdrukken van schelpen, vissen, dinosaurussen, insecten en planten die destijds hier in en rond de subtropische zee leefden. Fossielen in rotsen zie je even verderop bij het platform Val Mara Terras in de bossen. Zoom in met je camera of neem een vergrootglas mee, fascinerend om te zien.

Je luncht heerlijk in Locanda San Silvestro, een sfeervol restaurant in een 18e-eeuws gebouw met gewelven en een binnenplaats. Voor létterlijke stappen in de oudheid wandel je (zo’n 30 minuten) naar het archeologisch openluchtpark van Tremona. Dankzij speciale 3D-brillen (te huren bij het Infopunt) en augmented reality beleef je de middeleeuwen als een tijdreiziger: de ruïnes waartussen je loopt worden weer het dorp van vroeger, je ziet mensen in historische kostuums en scharrelende kippen.

Dan is het wel welletjes geweest en tijd voor herfstglamping. Aan de rand van het bos, in Meride, ligt Ca Stella Camping Monte San Giorgio, een fijn plek met tipi’s en safaritenten. In de bistro wordt samengewerkt met jongeren met een beperking, je eet lokale gerechten. Alles ademt rust, betrokkenheid en natuur op deze groene camping. Geniet voor het slapengaan nog even van de herfstkleuren en het geluid van de beek.

Neem de bus bij halte Meride Campeggio en reis met het openbaar naar Locarno aan het Lago Maggiore. Stap daar op de Centovalli-spoorlijn (Centovallina) en geniet van de schilderachtige rit van Locarno naar Palagnedra. De trein slingert door groene valleien en langs traditionele dorpjes, in de verte zie je de eerste sneeuw op de hoge alpen. Het Centovalli (honderd valleien) heet zo vanwege de talloze zijdalen in dit stukje Ticino. Wandel vanaf station Palagnedra omhoog naar het stille dorp met oude stenen huizen, verzorgde tuinen én de San Michele kerk met prachtige fresco’s. Hoogstwaarschijnlijk was dit de moederkerk van Centovalli en al gebouwd vóór de 13e eeuw.

Via herfstbossen en oude muilezelpaden kom je in Terra Vecchia. Samen met het verderop gelegen bergdorp Bordei vormt het ‘Ecovillaggio & Santuario Terra Vecchia – Bordei’: een ontmoetings- en verblijfplaats voor mensen die een bewust leven willen leiden, in harmonie met de natuur. Voel ook in Bordei de bijzondere atmosfeer en lunch hier in Osteria Giardino bij chef Pietro Leemann, pionier van de vegetarische keuken. Alles komt uit eigen moestuin, je eet binnen bij het haardvuur of aan lange tafels onder druivenranken. Vervolg de route naar het authentieke dorpje Rasa (een klein uur lopen) op een zonnige bergtop. Daal af naar Intragna, hoofdplaats van het Centovalli, dat als een ansichtkaart tussen herfstbossen ligt. Troef? De hoogste kerktoren van Ticino. Direct naast de kerk staat het Regionaal Museum van de Centovalli en de Pedemonte. Onder oude gewelven en in een labyrint van kamers en galerijen, leer je over het lokale bergleven – vroeger en nu.

Koop voor je weer de trein instapt nog wat beroemde Dolce ai marroni bij Panetteria Pasticceria Pellanda. Heerlijk! En perfect om de smaak van de regio te proeven. Stap op de Centovalli-lijn richting Locarno tot station Ponte Brolla en wandel kort naar Charme Hotel & Ristorante Tre Terre. Een plaatje, deze terracottakleurige villa met groene luiken tussen palmbomen en wijngaarden. Geniet tijdens het diner van lokale specialiteiten.

Snuif de knisperende berglucht op en geniet nog even van deze prachtige plek. Reis dan terug naar Locarno, vanuit de trein zie je goudgele kastanje- en beukenbossen, palmbomen en najaarsbloemen. Vlakbij het station van Locarno vertrekt de historische funicolare, een kabelspoor, naar heiligdom Madonna del Sasso. De markante bedevaartkerk leunt tegen een spectaculaire rots: de plek waar een Franciscaner monnik in 1480 een Mariaverschijning zag. Binnen is de witte kerk rijk versierd, er zijn brede trappen, vanaf de buitengalerij is er fenomenaal uitzicht over het meer.

Stap in de kabelbaan van Orselina naar Cardada (de huisberg van Locarno), die vertrekt boven de kerk. Loop bij aankomst blootvoets over het korte voetmassagepad, meteen naast het bergstation: enorm verkwikkend! Zo kun je fris aan de wandeltocht naar Cimetta (1.671 m) beginnen. Maar nog 1 ding: lunchen bij Casa Colmanicchio. In dit leuke bergrestaurant proef je Ticino, ofwel een perfecte mix van Zwitserland en Italië. Naar Cimetta loop je door ongerepte natuur met 360 graden fantastisch uitzicht. Dankzij de ligging tussen het groene Maggiadal en betoverende Verzascadal is alles hier mooi. Op het uitkijkplatform van Cimetta zie je tegelijkertijd het laagste én hoogste punt van Zwitserland: in de diepte het Lago Maggiore, met de Brissago eilandjes, en in het westen de witte Walliser Alpen. Wat een pracht.

Neem de stoeltjeslift en gondel terug naar la dolce vita in Locarno en stap in de bus naar de charmante buitenwijk Muralto. Kies uit een van de vele restaurants en check in bij boetiekhotel Binario 934. De historische villa is gemoderniseerd, je slaapt hier heerlijk én het is vlakbij het station.

Op naar Olivone - plaats aan de voet van de berg en vertrekpunt van vele wandeltochten. Schitterend en ook de reis ernaartoe is geweldig mooi. Neem in Locarno de trein naar Biasca (let ter hoogte van Bellinzona op de drie kastelen in en rond de stad!) en stap in Biasca op de bus naar Olivone. Al met al duurt dit zo’n anderhalf uur, je kijkt je ogen uit. Vooral het laatste stuk door de Bleniovallei is adembenemend. Je ziet een ruig berglandschap, witte pieken, kastanjebossen, chaletdorpen en boerenschuren. ‘Dal van de zon’ wordt dit ook wel genoemd, vanwege de gunstige noord-zuidligging, dus herfstkleuren schitteren hier als goud.

Stap uit bij de nieuwe TCS Camping Olivone en geniet van het uitzicht op de omliggende bergen. Was je niet al helemaal zen, dan ben je het nu! In de bistro van de camping – stijlvol eenvoudig ingericht met veel hout - kun je lekker lunchen. Stap weer in de bus naar Campra, en start daar het natuurleerpad richting de Lukmanierpas en Acquacalda (1750m). Het Lukmanierberggebied heeft 180 kilometer aan wandelpaden, waaronder ook natuurleerpaden - met bijvoorbeeld als thema ‘het bosreservaat,’ ‘hernieuwbare energie’ (door water, zon of hout) of ‘alpenweiden met hun kruiden en bloemen’. Net wat je wilt kun je kiezen één of meerdere natuurleerpaden te volgen. Lopen en kennis opdoen dus. Let op de groene bewegwijzering, er zijn themaborden langs het pad en er is een informatieboekje (te vinden via deze link: Guida Sentieri naturalistici del Lucomagno of bij de informatiepunten in Bellinzona en Valli (Olivone/Biasca/Bellinzona).

Het hart van Acquacalda - onder het hoogste punt van de Lukmanierpas – is Centro Pro Natura Lucomagno. Het milieuvriendelijke, houten complex is eigendom van natuurorganisatie Pro Natura en heeft een mooi ecologisch hotel en restaurant, informatiecentrum en minicamping in het bos. Dat zijn veel woorden, maar het is een oase van rust, midden in een ruige bergwereld. Contact met andere wandelaars is zo gemaakt hier – voor, tijdens of na het diner. Daarna slaap je heerlijk in een van de cabins.

Geniet van je ontbijt op deze unieke plek en start de wandeling naar Capanna Gorda. Duur: ongeveer 2,5 uur, je loopt soms op rotspaden, door bossen, passeert schuren van gestapelde stenen, ziet witte toppen in de verte. Op de open weides ruik je de herfst, maar je voelt de warme zon. Op zo’n uitgestrekte alm, op 1800 meter, staat berghut Capanna Gorda. De eerste hut werd gebouwd in 1965, in 2000 werd hij vervangen door het huidige gebouw met zonnepanelen. Schuif aan op de banken buiten en laat je nog maar eens betoveren door het uitzicht – ongelooflijk mooi! Bestel dan minestrone Ticinese, raclette of Croûte Gordà van gesmolten alpenkazen. Neem hier goed de tijd (vooral omdat het je laatste dat is!) en wandel dan terug naar Campra via de sleeroute.

Neem in Campra de bus en trein naar Bellinzona en bekijk onderweg de spectaculaire Bleniovallei nog eens. Ook al staat je hotel pal tegenover het station van Bellinzona, en ook al ben je misschien moe van het wandelen, sla het historische centrum niet over!

Dus check-in bij Hotel Internazionale en loop richting Piazza Collegiata. In de vijftiende eeuw was Bellinzona in handen van de hertogen van Milaan, vandaar al die mooie arcades, galerijen, patio’s en roze en okergele huizen. Zie ook hoe de avondzon de drie kastelen van de stad oplicht en dineer in een van de restaurants. Overnacht in Hotel Internazionale, de volgende ochtend sta je zo weer op het perron. Nu voor de trein richting huis. Of je dat ook wilt, valt te betwijfelen…